Sommig voedsel vond je als kind verschrikkelijk, maar lust je nu wel. Je kunt iets zelfs zo lekker vinden dat je niet meer snapt waarom je het ooit vies vond. Je hebt het geleerd te eten, je smaak veranderde, of beide. Zulke veranderingen spelen ook op een heel ander vlak. In de wereld van training en advies waarin ik lang actief was speelde de veranderkunde een belangrijke rol. Mensen helpen om anders tegen situaties aan te kijken. Denk aan termen als out-of-the-box-denken, omdenken, perspectiefkanteling. Op de dag dat deze column verschijnt is er zelfs een bijeenkomst onder de titel ‘Verandersomdenken’. In onze snelle tijd is alles aan verandering onderhevig. Koesteren van in het verleden waardevol gebleken zaken is daarbij even noodzakelijk als openstaan voor eigentijdse antwoorden en oplossingen.

Je kunt gevangen zitten in bepaalde ingesleten denkbeelden of visies. Dan is het soms nodig jouw beeld van hoe de werkelijkheid in elkaar zit volledig bij te stellen om echt verder te komen. In het leven van jezelf, of met anderen samen. Bijna iedereen heeft, bewust of onbewust, een “visie” van waaruit je de dingen die er zijn en gebeuren ziet, verklaart, plaatst, en waardeert dan wel afkraakt. Wie bijvoorbeeld bij het woord vluchtelingen alleen maar let op criminelen en beroerde incidenten komt dan al gauw niet meer toe aan welke vorm van hulp aan mensen in nood ook maar. Angst bepaalt dan ons beeld van de werkelijkheid. Stel je ergert je al lange tijd aan je slager omdat de man zo onvriendelijk doet. Totdat een kennis je vertelt over de moeilijke privé-omstandigheden van de betreffende ondernemer. Dan stel je je beeld volledig bij. Met deze nieuwe informatie voel je zelfs respect en waardering, en koop je je Gelderse schijven met nog meer motivatie. Je denken is gekanteld.

Een heel ander en belangrijk voorbeeld is de verhouding tussen overheid en samenleving. We zullen niet gauw bij een iets opstekende stoeptegel even naar huis lopen en een rubberen hamer ophalen waarmee we het ding de kop indrukken. Maar als we erover struikelen kijken we direct naar de overheid. Bij het vertrek van de gemeentesecretaris van Oldebroek werd deze geprezen voor zijn grote bijdrage aan (onder andere) het proces Oldebroek voor mekaar. Daarbij speelde het begrip paradigmashift een belangrijke rol. In plaats van in een reflex naar de overheid te kijken kun je je als samenleving ook afvragen of dat wel zo logisch is. Je gaat anders tegen die verhouding aankijken. Waarom moet de overheid bepaalde dingen regelen die de samenleving zelf ook heel goed kan zonder belemmerende regels uit te lokken? Deze nieuwe benadering vraagt om een proces van omdenken. Echt wat je noemt een paradigmashift. (Dit wilde ik even kwijt, terwijl ik nog niet eens een speldje van het project heb gekregen.)

Altijd goed om te relativeren. In een klooster te Diepenveen wordt een bijzonder soort perkament bewaard. Lange tijd werd gedacht dat het uit de trechterbekercultuur stamde omdat de scriptuur niet te ontcijferen was. Een in oude handschriften gespecialiseerde monnik, broeder Wessel Ambrozijn, slaagde daar echter in, en ontdekte dat het veel jonger was, namelijk uit de zeventiende eeuw. Zijn vertaling leverde het volgende op:

dankzij de paradigma-shift
discussieert men inventief
vrijmoedig in elk collectief
fini het minderwaardigheidscomplex
meer flux de bouche, geen bottlenecks
polemische handhavingsdrift
dankzij de paradigma-shift
niet iedereen maakt deze slag
riskeert daarmee een hoongelach
ontregeling der spanningsboog
men frequenteert de psycholoog
soms zelfs raakt men compleet geschift
dankzij de paradigma-shift

Uit dit oude gedicht leren we in ieder geval drie dingen: het begrip paradigma-shift heeft oude papieren, wees terughoudend bij moeilijke woorden, en we hebben te weinig zulke monniken.

Ons wordt voorgehouden verstandig te zijn. Neem het altijd - om met de latinist Joris Goedbloed te spreken - cum grano salis: met een korreltje zout. Doe niet duur, en misbruik het niet als dekmantel om zaken mooier voor te stellen dan ze zijn. Een kingsize klodder mayonaise verbloemt de smaak van de frieten, en je proeft niet meer dat je aangebrande piepers zit te eten. Zo is het ook met de paradigmashift. Gebruik het gericht, maar met mate. Als je wilt dat je buurman zijn auto minder beroerd parkeert, vraag hem dan vriendelijk mee te denken over hoe vervolgens jij je auto nog kwijt zou kunnen. Maar kom niet aan met de paradigmashift. Een beetje mayonaise is soms beter. Om zaken verteerbaar te maken zonder de waarde ervan aan te tasten. Ik hou wel van zo’n shift. Geen hullie en zullie, maar samen omdenken. Even mijn hamer opzoeken voor die stoeptegel.

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)