Verhalen over verwachtingen zijn er rond elke jaarwisseling. Toch klinkt er deze keer ook een andere toon. Wij mensen willen graag ‘in control’ zijn, greep hebben op het leven nu, en liefst ook op dat in de toekomst. We streven naar maakbaarheid, en willen alles afdichten wat bedreigend is, en problemen uitsluiten. Dat lukt niet altijd. Van de wereldomvattende verwarring wordt je soms triest en troosteloos, onzeker, angstig. Voor je het weet worden die negatieve dingen leidend. Goede voornemens bij een nieuw jaar zoals stoppen met roken of meer bewegen, ze verzanden vaak, of blijken niet vol te houden. Vrede en harmonie in de samenleving zijn ook niet stabiel. Moeten we onze idealen opgeven?

Nee - zegt een Nederlandse filosoof - als we dat doen schaffen we ook de mens af, want die kan zonder idealen niet leven. Goede voornemens hebben met idealen en maakbaarheid te maken. En dan staat er op de kalender ook nog Blue Monday. Iemand bedacht in 2004 een formule waarmee je zou kunnen uitrekenen dat u en ik op 21 januari het ongelukkigst zijn. Redenen: in de winter is het al zo lang donker, onze volgende vakantie ligt nog zo ver weg, en (daar komt-ie) onze goede voornemens zijn mislukt. Onzin natuurlijk, al was het maar omdat ik op die datum jarig ben. Maar zwaarder dan dit lichtvoetige voorbeeld weegt de verwarring die ik in het begin noemde.

We ervaren een enorme botsing van culturen rond het vraagstuk van de opvang van vluchtelingen en asielzoekers. Veel van hen die dood en verderf en uitzichtloosheid ontvluchten zoeken hier rust, vrede, veiligheid, nieuwe kansen. Maar veel van hen weten vrijwel niets van onze cultuur, onze gebruiken, normen, wetten. Ook aan onze kant is er daarvan vaak te weinig besef als we ze ontvangen. Er ligt eerst een belangrijke taak overheden om de nieuwkomers ermee vertrouwd te maken. Hier leven op dezelfde manier als in het land van herkomst kan natuurlijk niet als dat strijdt met onze wetten en waarden. De komst van vluchtelingen is soms verrijkend, maar eerlijk is eerlijk: het levert ook onthutsende ervaringen op. Het kan flink botsen en uit de hand lopen. Dan is het van groot belang de goede reactie te geven. Verkeerde reflexen herken je in sommige gespierde taal die hier wordt gesproken. De klassieke honger naar ‘de sterke man’ steekt voor je het weet de kop op. Je kunt niet oproepen tot verzet, en als het dan uit de hand loopt aanbevelen oproerkraaiers dan maar door de knieën te schieten, zoals een Tweede Kamerlid suggereerde. We moeten onze beschaving niet inruilen voor barbarisme.

Sommigen verklaren de angst onder mensen uit het wegvallen van geloofszekerheden. Onze samenleving is heel ingewikkeld geworden. We delen niet meer dezelfde waarden en normen als 10, 20 jaar geleden. Geborgenheid en zekerheid nemen af, en we zoeken naar nieuwe rituelen. Geweld keuren we af, maar de belangstelling voor extreme gewelddadige films neemt toe. In literatuur en media moet het steeds harder en choquerender worden willen we de verkoop- of kijkcijfers op peil houden. Materialisme heeft veel mensen in de greep, zoals deze dagen weer blijkt uit het idiote Jackpot-verhaal in Amerika. De loten worden grotendeels gekocht door gezinnen die het geld dat de loten kosten zelf hard nodig hebben om hun schulden terug te dringen. En nu heeft iemand maar liefst 1,56 miljard gewonnen. Wat zou je met dat bedrag veel leed kunnen opheffen! Onnodig te zeggen dat dat ook voor andere verspillingen geldt.

Het is ook nodig ons te verzetten tegen de gretigheid waarmee mensen de waarheid over feiten geweld aandoen als dat maar gunstig is voor hun eigen mening. De sociale media bieden vooral voor jonge mensen weinig houvast voor wat waar is en wat niet. Er wordt gemanipuleerd, betrouwbare informatie is schaarser dan voorheen. Dus ligt daar een enorme opdracht voor ons allemaal om het goede te zoeken voor elkaar, voor onze samenleving en wereld. ‘Hoop’ was een goed trefwoord dat de Oldebroeker burgemeester Adriaan Hoogendoorn koos in zijn nieuwjaarstoespraak. Met hoop komt ook vertrouwen en een positieve levenshouding mee. Hoop dat dingen beter kunnen als we ons er maar voor inzetten, op eigen manier, binnen eigen mogelijkheden de hand uitsteken, zorg voor elkaar, bijdragen aan vrede, saamhorigheid, wijsheid. In mijn column over kerst stelde ik de vraag wat we eraan over houden. Zo’n vraag kun je ook voor het nieuwe jaar stellen: welk verschil gaan we maken? Geen ideaal voor een blauwe maandag lijkt me.

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)