Kunst: een woord dat hele verschillende reacties oproept. Natuurlijk zijn er mensen die er 'helemaal niks mee hebben', maar gelukkig hebben de meesten dat wel. Alleen denken ze dan bepaald niet aan hetzelfde. Want er is zoveel: schilder- en beeldhouwkunst, literaire kunst, toneel, decoratiewerk, fotografie, landschapskunst, huisvlijt, enzovoorts. Dit rijtje wordt steeds specifieker, en misschien ook exclusiever. Want wat versta je dan nog onder kunst? Muziek zullen velen er nog wel onder plaatsen, maar hoe zit het met sport? Met industriële vormgeving? De vraag wat kunst eigenlijk is krijgt geen gemakkelijk antwoord. Waar ligt de grens? Dus ja: wat is kunst?

Bij kunst denken we waarschijnlijk vooral aan schoonheid: kunst raakt ons, kunst bekoort of ontroert. Evengoed blijft er dan verschil, want waar de een van onder de indruk is, haalt de ander zijn schouders over op. 'Smaken verschillen' zeggen we dan. Nu hoef je - zoals ik - geen kunstkenner te zijn om te beseffen dat je sommige kunst moet leren begrijpen. Uitleg over wat iets voorstelt kan vaak de ogen openen voor de schoonheid, de verborgen boodschap, de omstandigheden waarin het is gemaakt, de bedoeling ervan. Het werk van Vondel, Rembrandt, Van Gogh, Monet, Ida Gerhardt, Jan Voerman heeft meestal direct zeggingskracht. Maar hoe anders is dat bij Picasso, Dali, Appel, Remco Koolhaas, Rutger Kopland, Gerrit Pleiter.

Inmiddels hebben we het over moderne kunst. Een moderne schilder bijvoorbeeld is iemand die eerst 'gewoon' het vak heeft geleerd. Maar dan komt er een moment dat hij of zij zelf vindt het kunstje wel te kennen, en gaat zoeken naar vernieuwing. Gelukkig maar, want zonder vernieuwingsdrang hadden we niet het impressionisme gekregen, en wat Van Gogh nu voor ons is. Of iemand als Colenbrander, die met zijn ontwerpen voor wandbekleding, vloeren, aardewerk een enorme vernieuwing veroorzaakte die nog vandaag van invloed is op ontwerpers en kunstenaars. Vaak hebben we het in huis zonder dat te weten. Natuurlijk zijn er ook altijd mensen die willen meeliften door zonder een goede ondergrond of aanleg quasi-vernieuwend te gaan produceren. Dat levert veel ellende op, zoals de musea ook laten zien.

Het Zwolse museum De Fundatie wijdt een expositie aan moderne kunst. Daar kun je op het eerste oog vreemde dingen zien (op het tweede oog soms ook). Zo is het bizar om schetsen en schilderijen van Hitler te zien. In een video wordt uitgelegd hoe mensen tot hele verschillende kunstuitingen kunnen komen. Onder de kunstenaars zijn er die vinden (opeisen) dat zij hun eigen vrijheid moeten kunnen blijven bevechten. Dat is in principe een goed uitgangspunt. Er zijn er die dan taboes willen doorbreken. De een brengt bijvoorbeeld op allerlei plekken de Hitlergroet. Een ander laat zijn opgestoken middelvinger zien op plaatsen als b.v. beurzen of kerken. Dat kun je natuurlijk 'leuk' verdedigen met een beroep op artistieke vrijheid of verzet tegen het establishment. Maar ik zie daar absoluut geen positieve bijdragen in aan de samenleving. Je kunt dat doen als protestdaad, je mag dat wat mij betreft ook als cultuuruiting zien, maar noem het geen kunst.

Maar dan is er ook de Albanese kunstenaar Anri Sala. Albanië is het armste en meest troosteloze land van west-Europa. Er is een film opgenomen in de hoofdstad Tirana. De camera neemt ons mee langs eindeloze rijen grauwe hoge flats, van die blokkendozen uit het Lenintijdperk. Opgebroken straten, modderpoelen, steigers om instortingen te voorkomen. En toch zie je op grote hoogte wasgoed hangen. Achter vale ondoorzichtige gordijnen wordt liefgehad en worden kindermonden gevoed, is er het blauw van de tv, en komt men op adem na een dag van sleur. Dan ineens gaat de film over in waar het kunstwerk begint: in een soort Mondriaanstijl zijn diezelfde blokken beschilderd met gekleurde vakken, abstract, geometrisch. Anri Sala wilde de helende kracht van kunst laten zien. Ga kijken om te zien en te voelen wat hier gebeurt. De huizen zijn er niet door verdwenen, maar Anri Sala heeft iets wakker geroepen, beweging op gang gebracht. Dat heeft hem trouwens het burgemeestersambt van de stad gebracht. En inmiddels is hij daar minister-president. Moet inspirerend zijn voor onze eigen Adriaan.

Als je het hebt over maatschappelijk-relevante kunst dan is dit daarvan een prachtig voorbeeld. Natuurlijk val ik door de mand als iemand mij erop wijst dat ik dan mijn eigen definitie van kunst geef. Maar ik hou overeind: kunst moet aanspreken, of niet. En kennis nemen van de achtergrond levert meestal winst op. En genieten van kunst in je vakantie is niet moeilijk. Dat kan iedereen, daar is geen kunst aan.

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)