Nee, dat streepje moet er echt tussen. Want het gaat namelijk niet om een orgaan waarover mannen wel en vrouwen voor zover ik weet niet beschikken. Het gaat om een overtuiging, namelijk dat het zijn van een staat ongelooflijk belangrijk is. Op de lagere school leerde je al: een staat, daarvoor heb je nodig een volk, een taal, een grondgebied. Daar hoort bij het besef dat je bij elkaar hoort als burgers. . En dat je een centrale overheid nodig hebt om je te beschermen tegen ongewenste invloeden van buiten. En om naar binnen toe de zwakken zonodig te beschermen tegen de sterken. En het welzijn van de inwoners te bevorderen. We hebben een rechtsstaat, maar deels ook een verzorgingsstaat. Daarom ben ik pro-staat.

Is dit vaagtaal? Een open deur? Ik denk het niet. Want kijk naar het buitenland. Daar zie je hier en daar hoe een centrale overheid verdwijnt. Leiders werden gedood, gevangengezet of zijn gevlucht. Het gat dat dan ontstaat wordt snel gevuld door bewegingen, drugskartels, extremistische groepen e.d. Die gaan zelden voor het staats- of landsbelang, maar voor het eigen belang, al dan niet met een godsdienst als dekmantel. Je vindt dat terug bij Al Quaida, de Taliban, Hezzbollah, maar ook in Afrika. En Isis wil juist los van historische eenheden en grenzen zijn macht vergroten. Als een centrale overheid verdwijnt hebben die nieuwe machten vrij spel. Daardoor kunnen buurlanden of andere staten niet of nauwelijks nog contact onderhouden met zo’n staat, die immers geen staat meer is.

Interne machtswisselingen, revoluties, aanslagen, economische sancties, het verbreken van diplomatieke banden, het lijken zaken ver-van-ons-bed. Maar ze raken ons steeds meer. Wie zijn ogen en oren openhoudt en de serieuze nieuwsgaring volgt ziet dat het ons raakt. Sluipend, subtiel, soms confronterend zoals bij de vluchtelingenstromen Wordt onze rechtsstaat bedreigd? Niet zo opvallend en ingrijpend als in de genoemde voorbeelden, niet door verzetsbewegingen die hier gewapenderhand de macht willen overnemen. Maar welk effect heeft het op termijn als we ons als Nederlanders minachtend of neerbuigend uitlaten over onze overheden? In de media zetten bepaalde mensen met groot gemak overheden weg, zonder zich voldoende in de complexiteit te hebben verdiept. Politici en andere gezagsdragers moeten het vaak ontgelden. En dat is ondermijnend, gevaarlijk, anarchistisch.

Nee ik zeg niet dat er geen kritiek valt te leveren. En ik ben er een sterk voorstander van dat overheden en politiek worden gecontroleerd. Maar ook andere spelers als banken, ondernemingen, organisaties in de sport. Daar heeft onze rechtsstaat middelen voor. Zoals de rechterlijke macht. Denk aan het succes van Urgenda (een ideële organisatie voor duurzaamheid c.a.), die via de rechter de Nederlandse regering liet kapittelen over het niet nakomen van de klimaatafspraken. Of denk aan de vrije pers. Journalisten van een statuur als Joris Luijendijk of Frank Westerman doen fundamenteel onderzoek en leggen scherp bloot wat er fout gaat of kan gaan. We zijn een gedemocratiseerd land, we houden niet van macht en dikdoenerij van anderen. Mensen met macht worden dus zeer kritisch gevolgd, en wat mij betreft terecht. Want hoe meer macht, hoe meer de slechte kant in een mens boven kan komen. Denk aan het gezegde over weelde en sterke benen.

Maar er is scheefgroei ontstaan in de manier waarop we met overheden omgaan. We zien incidenten als het spugen op buschauffeurs, het hinderen van ambulancepersoneel of brandweerlieden. We zien hoe publiekelijk wordt opgeroepen een vrouw te verkrachten die op een bijeenkomst in Nederland alleen maar een mening geeft die niet gewenst wordt door sommigen. Incidenten? Uitwassen? Ik vrees dat het een bewijs is dat er iets gruwelijk mis is in onze samenleving. Sommige uitingen en gedragingen zijn een rechtstreekse aanval op onze rechtsstaat. Maar ook als ‘normale’ burgers kunnen we vaak een te onverschillige houding aannemen tegenover overheden en de organisaties ervan. Vrijheid en materialisme kan ons er blind voor maken hoe bevoorrecht we zijn met onze grondrechten, weinig corruptie bij overheden, met een goed rechtssysteem, een behoorlijk sociaal vangnet, vrije scholen en ga maar door. Alleen oog hebben voor wat er mis gaat is destructief.

Ik denk dus dat u en ik, als gewone man of vrouw uit de straat er mee verantwoordelijk voor zijn dat we van de staat geen anoniem blok maken waartegen naar believen kan worden gescholden (of erger) als wij het ergens niet mee eens zijn of onze zin niet krijgen. Dat ondermijnt de rechtsstaat, en vroeg of laat wreekt zich dat in onbeheersbare situaties. Laten we gericht zijn op harmonie en tolerantie in onze samenleving, ook lokaal. En zuinig zijn op onze democratie en rechtsstaat.

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)