Vrijheid, wat hebben we daar enorm behoefte aan! Je eigen leven te kunnen inrichten, de dingen te doen waar je zelf voor kiest. Dat willen we gewaarborgd zien, en daarvoor moet de overheid zorgen. Zo ontstaan allerlei regelingen om onze gewenste vrijheid te garanderen. Dat vinden we natuurlijk prima, als we er zelf maar geen last van hebben. Wanneer dat wel gebeurt slaat onze steun al snel om in verzet, scheefgroei, onzekerheid, angst. Het kan zelfs complottheorieën voeden.    

Je mag niet door het rode licht rijden, maar als het ons een keer overkomt verandert onze houding; dan komen we met uitvluchten en verzachtende omstandigheden. Want in ons specifieke geval is het natuurlijk niet redelijk bekeurd te worden; wij deugen, wij doen geen vlieg kwaad, we doen het anders altijd goed, zo’n klein foutje kan iedereen maken, laten ze eerst maar eens die … enzovoorts. Gemakkelijk verzetten we ons tegen een agent of cameracontrole, kiezen we de rol van slachtoffer of gediscrimineerde. Maar het aantal systemen groeit, want we willen veiligheid, beheersbaarheid van risico’s. Techniek moet doen wat we zelf niet kunnen (of willen).

Een bijeffect van veel systemen is dat de samenleving anoniemer wordt. Dat kan ons onzeker of bang maken, met als mogelijke reactie dat we zelf ons gaan verschuilen, bang om in beeld te komen bij onbekende machten. Je ziet het overduidelijk in de sociale media. We uiten op van alles en nog wat kritiek, maar zijn bang voor herkenning en dus doen we het anoniem. Daarom is het heel goed dat de zanger Gordon een rechtszaak heeft aangespannen tegen een aantal anonieme figuren die hem niet alleen beschimpen en discrimineren, maar zelfs met doodsbedreigingen komen. Zoiets  moet niet mogen. Vrijheid van meningsuiting is een geweldig belangrijk grondrecht; internet is een zegen, maar langs die weg gaat ook het riool open. Dat vraagt om bescherming.     

Anonimiteit kan begrijpelijk of gerechtvaardigd zijn om mensen te beschermen tegen foute krachten of onterechte privacyschending. Zorgen over het groeiende net aan systemen die ons volgen en registreren wat we doen is dan alleszins begrijpelijk. Zoals de digitale snelweg met zijn algoritmen die ons gedrag analyseren om ons dan producten voor te leggen die ‘wij vast wel interessant vinden’. Hier is de greep van de commercie groot. Dergelijke nieuwe systemen bevorderen onze afhankelijkheid, versterken tegelijk afstandelijkheid, en kunnen mensen uit balans brengen met nieuws dat zich baseert op niet-gecheckte feiten of dat alleen de sensatie dient.         

Als je de slager belt met de vraag of hij nog Gelderse schijven beschikbaar heeft verwacht je geen telefooncomputer die je adviseert eerst een account aan te maken. Maar grotere leveranciers en ook overheden doen zoiets wel. Onlangs veranderde ik van energiemaatschappij. Eenmaal ‘binnen’ veranderde de communicatie; ik kon niet meer bellen of mailen met het adres tot dan toe, maar moest een apart account aanmaken. Dat deed ik want ik had een vraag, en logde in. Eerst moest ik zelf zoeken tussen de meest gestelde standaardvragen (de faq’s), maar daar stond de mijne niet tussen. Toen kon ik nog kiezen uit een contactformulier en het aanvragen van een chat, en uiteindelijk kreeg ik antwoord. Maar als klant voel je je toch gemanipuleerd, in een anoniem frame gedwongen.

Een andere variant. Via de chatbox van een instelling stel ik een vraag. Reactie: ‘Goede middag, ik ben Bertie, waarmee kan ik je helpen?’ Ik tik mijn vraag in. Kennelijk te lang dus ik herhaal hem korter, dus ook cryptischer. Volgende reactie: ‘Omschrijf je vraag anders’. Nieuwe poging. Reactie: ‘Probeer een ander trefwoord’. Wat ik echter ook invul, de reactie blijft vreemd. Verbijsterd typ ik ‘Waarom loop je steeds om mijn vraag heen?’ Het antwoord is verrassend: ‘Ik ben een robot.’ Pas dan krijg ik de mogelijkheid met een ‘echte’ medewerker te chatten, waarvoor ik Bertie bedank. Over afstandelijkheid en anonimiteit gesproken.

Anonimiteit kan dus goede redenen hebben, maar is in de meeste normale menselijke contacten onnodig en ongewenst. Veel systemen worden verkocht als efficiency en in het belang van de klant, maar leiden vaak tot afstand, wrevel, achterdocht, argwaan, of een onveilig gevoel. Die trend wakkert onderbuikgevoelens aan, roept te vaak het slechte in mensen op. Daarom blijft verzet tegen stiekem,  laf en fout gedoe noodzakelijk. Ik hoop dus dat Gordon’s klacht tot iets goeds leidt. Verstop je niet, praat van mens tot mens. En vooral: zeg gewoon wie je bent.     

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)