Dit is de tijd van de beschouwingen, over hoe het jaar was, over de dagnotering van onze stemming, en wat we van 2021 verwachten. Zien we het nog zitten? Afnemend vertrouwen kan leiden tot somberheid. Het is ook niet moeilijk een opsomming te geven van dingen waardoor dat komt. Het SCP concludeert dat het vertrouwen afneemt in de medemens en de politiek. Dat gaat over de overheid, de wetenschappers, de koning, groepen van mensen, enzovoorts. Maar het kan toch niet onze roeping zijn om ons daarin te laten meezuigen, of  mee te dobberen op de golven van verkeerd sentiment.

De snelle reactie van regering en wetenschappers op de uitbraak van Corona gaven ons vertrouwen. Inmiddels is dat omgeslagen. We worden onzeker, en de lockdown, de sombere economische vooruitzichten, een kwestie als de toeslagenaffaire, de kloven tussen groepen in de samenleving enz. drukken ons vertrouwen. Vertrouwen is sterk afhankelijk van incidenten, ‘het komt te voet maar gaat te paard’ is het gezegde. Dat zie je bij de kritiek op ministers en wetenschappers, en nu ook in de gedaalde waardering voor onze koning. Hij heeft een aantal onverstandige dingen gedaan. Maar wat weten de geënquêteerden bij het SCP-onderzoek van de belangrijke rol die de koning speelt bij (om maar eens iets te noemen) onze economische transacties met het buitenland? Hij leeft in een glazen huis, en in zijn land proberen reporters vanuit de bosjes met telelenzen hem (of anderen) op een fout te betrappen.

Raak overigens zijn typering van de ‘manische meningenmachine’. Kritiek, zwakten bij anderen aanwijzen is gemakkelijk, goedkoop, als je zelf buiten schot blijft. En het is een lelijk verschijnsel geworden dat velen digitaal, en dan anoniem hun gal spuwen. Raar dat anonieme, alsof ze bang zijn dat iemand ze herkent. Maar dit is Nederland, en hier kom je met een kritische mening niet in de gevangenis (zoals in Noord-Korea, China, enz.) Is het lafheid, angst misschien voor de bagger aan reacties die vaak volgt op wat je schrijft? Intussen versterkt dit verschijnsel wel bij teveel mensen het gevoel dat er vrijwel niets meer deugt van de samenleving, dat je niemand kunt vertrouwen. Dat kweekt een unheimisch gevoel, maakt onzeker en jaagt angst aan die ook complotdenkers aanmoedigt.        

Afnemend vertrouwen wordt ook door onszelf bevorderd als we ons openstellen voor onbetrouwbare bronnen of influencers, of door ons persoonlijke probleem te projecteren op de samenleving die ons dit zou aandoen. Maar dat is een vertekend beeld. Mooi wat Willem Alexander in zijn kerstrede zei over zachte stemmen die het verdienen gehoord te worden, en dat we niet moeten denken in vriend of vijandbeelden. Want “we zijn niet geschapen om elkaar te haten.” Belangrijke woorden.     

Er lijken mij dus voldoende redenen om positief te blijven. Ik weet niet of het wat uitmaakt maar ik leg voor 2021 twee wensen neer. Eén: herstel van het verantwoordelijkheidsbesef, zuinig zijn op wat vanzelfsprekend lijkt maar het niet is: onze goed ingerichte samenleving, de gezondheidszorg, het onderwijs, de hulpdiensten enz. Dat zijn geen automatismen, maar verworvenheden waarvoor heel veel mensen zich inzetten zodat het leven voor ons allemaal rechtvaardig, draaglijk en comfortabel blijft. Twee: werken aan vertrouwen. Laten we niet ontmoedigd raken door vervelende incidenten, teleurstellingen of gedoe, maar de winst vasthouden die met corona meekwam, door anders, met nieuwe ogen naar elkaar te kijken, en meer op elkaar betrokken te zijn.  

Laten we dat uitbouwen, ook als straks het vaccin zijn werk gaat doen. Als je vertrouwen hebt hoef je niet de hele trap te zien om de eerste stap te zetten, zei Martin Luther King. Wie vertrouwen geeft krijgt het vaak ook terug. De moeite waard het te probeen. Deal?         

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)