Sterven is een grens waarvan je zolang mogelijk weg wilt blijven. Terwijl we allemaal weten dat hier beneden het loslaten van het leven onze eindbestemming is. We worden gemiddeld steeds ouder, en alle gezondheidsprogramma’s en onlosmakelijk daarop gerichte reclame verkondigen krachtig het ideaalbeeld dat je langer kunt leven als je maar gezond eet, beweegt, enzovoorts. En dat is ook verantwoord, want het leven is een groot goed waarmee je verstandig moet omgaan. We zullen niet gauw zeggen dat wie sterft een streepje voor heeft. Maar er is wel iets anders wat ons kan raken.

Sterven is een definitief moment waarin je voorgaat op degenen die afscheid van je nemen. Hun goede woorden, troost, zorg, gebed en meeleven kunnen als balsem zijn, weldadig, je goed doen, maar uiteindelijk kunnen zij niet voelen wat jij voelt, denkt, ondergaat, lijdt, beleeft. Het is een ultieme individuele ervaring. En in die zin heb je een ervaring waarmee je voorgaat op de omstanders; zij kunnen er nog niet over meepraten, zijn er nog niet aan toe. Hun aandacht kan warm zijn, je kunt het proces samen intensief meemaken, maar bij het definitieve scheiden moet je ook dat contact loslaten.  

Natuurlijk bestaat er ook houvast buiten mensen om. Christenen bijvoorbeeld vinden dat houvast in het vertrouwen dat hun leven doorgaat op een unieke manier, vrij van alle zorgen en misschien ook pijn die je in het stervensproces of lang daarvoor moest ondergaan. Ook in andere godsdiensten bestaat er geloof in of zijn er gedachten over een leven na de dood, zoals bijvoorbeeld reïncarnatie. En hoewel ze er geen bewijs voor zien, sluiten ook agnosten niet uit dat er ‘iets’ kan zijn. Toch kunnen al deze mensen wel  terugkijken op het leven: wat je ervan hebt gemaakt, hoe zinvol dat was, wat je voor anderen betekende, wat je voor hen achterlaat. En je kunt proberen recht te zetten wat er ooit verkeerd ging; aan sterfbedden wordt er veel gebiecht en vergeven.

Of iemand nou tevreden en dankbaar, of met wrok of teleurstelling terugkijkt, bij heel veel mensen zijn er nog wel onvervulde wensen. Vraag maar eens aan mensen met wie je vertrouwd bent wat ze zouden doen als ze hun leven konden overdoen. De een zou wellicht een ander beroep willen kiezen, de ander graag nog eens een muziekinstrument willen leren bespelen, een volgende meer tijd willen vrijmaken voor de kleinkinderen, leren koken, zonnepanelen plaatsen, enzovoorts. In de hoofden van mensen die we moeten loslaten leeft veel waar we geen weet van hebben. De mens die ‘vertrekt’ neemt een schat mee aan ervaringen, inzichten en levenslessen, kennis die men niet kwijt kon, talenten die nooit uit de verf kwamen. Zaken waar ze nooit aan toe kwamen omdat het leven zo anders verliep.

Mensen kunnen proberen het belang van hun bestaan te bewijzen door zich te manifesteren in composities, een bouwwerk, schilderijen, een boek. Of hun omgeving probeert door een onderscheiding, monument of standbeeld tegen te gaan dat ze in de vergetelheid raken. Dan nog blijft er dat onzichtbare deel waar we zelf, en tegelijk ook de ander niet aan toekomen: verborgen gedachten, waarden, verlangens. En als nabestaande verlies je ook een deel van je eigen geheugen, je eigen geschiedenis. Een soort familiaire braindrain, waarbij je op bepaalde vragen geen antwoord meer kunt krijgen. Sterven hier beneden blijft dus wel degelijk een verliespost, zelfs als het een verlossing is uit moeiten en pijn. We kunnen onze winst doen met het besef dat er een verborgen schat is waarmee degenen waarvan we afscheid moeten gaan nemen ons kunnen verrassen, en waarnaar je kunt vragen als het nog kan. Hun levenslessen kunnen leerzaam zijn, vruchtbaar.

Bezinning op het leven past zeker bij Kerst. Tegen het eind van het jaar ontstaat er ruimte om terug te kijken. Dat kan diepe vragen opleveren. Zoals: is dit wel het leven dat ik eigenlijk wil leiden? Maken mijn keuzen het leven nog steeds zinvol? Heeft een ander wat aan mij? Wat laat ik achter? Het is mooi als je goede keuzen maakt voordat er niets meer valt bij te sturen. Wie weet vormen de antwoorden op zulke vragen de basis voor goede voornemens in het komende jaar. Daar is het nooit te vroeg voor. 

Lezer: een mooie Kerst toegewenst, een feestelijke jaarwisseling, en een zinvol nieuwjaar.

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)