Ja, we weten veel. Heel erg veel zelfs. De media vertellen ons elke 5 minuten of vaker wat er overal op aarde gebeurt. Nieuws is een bron van kennis. En die kennis groeit met de minuut. Wetenschappers ontdekken van alles, tot de meest onnozele dingen toe. Ook weten we dat we technisch gezien de honger in de wereld zouden kunnen oplossen. Maar ja, dat kost ons wel wat. En dat is een gevoelig punt, want dat zou dan in mindering komen op ons eigen comfort. Niet voor niets lopen er discussies of hele dure medische behandelingen en apparatuur nog wel verantwoord zijn voor maar een paar of zelfs één persoon. Het koopman-dominee-dilemma speelt overal een rol.

We weten ook heel veel niet. Dan heb ik het niet over basisschoolleerlingen die denken dat melkchocola uit bruine koeien komt, en pure uit zwarte, en twijfelen over de koeien van Milka. (Dit laatste valt nog wel te repareren met een werkbezoek in het gebied van Oosterwolde, en desgewenst kan ik wel een deskundige aanbevelen.) Van ernstige misstanden zijn we soms helemaal niet op de hoogte. Behalve als er een ramp gebeurt zoals vorig jaar in Bangladesh: toen stortte een gebouw in waarin kleermakersbedrijfjes zaten: meer dan 1100 doden en duizenden gewonden. Toen werd er een hulpfonds opgezet voor (o.a.) betere werkomstandigheden. Als je weet wat er daar komt kijken voor de fabricage van jouw kleren dan kan maar zo de lol eraf zijn. Of het dwingt je juist tot het stellen van een daad. Zoals boycotacties, meestal om politieke redenen. In het verleden tegen invoer van sinaasappels uit Spanje (ten tijde van het Franco-regime), of uit Israël (om hun nederzettingenbeleid). Een omgekeerde variant is eigenlijk de koop van fairtrade-producten om de arme koffie- of bananenboeren te steunen.

Van het ergens stelling tegen nemen heb je zelf meestal geen last. Het was bijvoorbeeld niet zo moeilijk om kritisch te zijn over het aantal regeringsleiders dat naar Sotsji afreisde. Maar hoeveel mensen hebben als protest tegen het regiem daar niet naar de spelen gekeken? Gevoeliger wordt het als het buitenland onze tomaten, komkommers of vul maar in boycot. In al deze voorbeelden speelt kennis over de foute kanten van de productie, of handel, of het regiem een rol. Hoe daarmee om te gaan is een zaak van kiezen. Kiezen (of niet) voor maatschappelijk verantwoorde producten, kiezen tegen een ziek systeem. Maar het trieste is dat bij een boycot juist vaak de producenten of gewone boeren en burgers erdoor worden getroffen; de regeringen of dictators hebben er zelf geen last van. Daarom zijn politiek protest of (stille) diplomatie vaak effectiever. Minder zichtbaar, maar ze zorgen vaak op den duur voor ombuiging in de goede richting.

Pas las ik een portret over Johanna, een druivenplukster uit de wijnstreek Stellenbosch in de West-Kaap. Daar komen de meeste van de in Nederland gedronken Zuid-Afrikaanse wijnen vandaan. Wij Nederlanders zijn na Engeland de grootste afnemer. Johanna is 53 jaar, en kostwinner in een huishouden van 13 personen, waarvan zij als enige werk heeft. Zij werkt elke dag minimaal 9 uur, en krijgt 7 euro per dag. Het is een van de rijkste gebieden, maar de winst gaat naar de bedrijven, de arbeiders profiteren er niet van. Als je dit weet drink je je Kaapse Pracht toch anders. Of je kiest in het vervolg voor een andere fles. Bijvoorbeeld uit Chili, of Argentinië. Maar weet je dan of je 'veilig' zit? Zijn de arbeidsomstandigheden daar beter? En moet je dan bij alles wat je koopt voortdurend het internet afgaan om te zien of het wel koosjer is, verantwoord werd geproduceerd?

Ja: kennis is macht. Maar wie kennis vermeerdert, vermeerdert ook smart (Prediker 1 vs 18). Neem de medische sector. Pre-natale diagnostiek kan al vroeg afwijkingen signaleren. Maar wat ga je doen met die wijsheid? Hypermoderne apparatuur kan dingen in je lichaam blootleggen waarvan je niet wist, maar waarvan je misschien ook nooit last zou krijgen. Wil je dat weten? En wat dan? Als je ergens iets meer van weet beïnvloedt dat dus je denken: wat moet, wat wil ik met die kennis? Media die hun taak verstaan geven achtergrondinformatie. Zoals over druivenplukster Johanna. Als verantwoordelijk consument heb je dat nodig. Want als je 'foute' dingen toch koopt, eet, draagt, dan heb je het wel (op je) geweten. Dilemma's blijven, onze verantwoordelijkheid ook. Er is veel waarover we ons ongemakkelijk kunnen voelen. Daar kent onze taal opvallend veel uitdrukkingen voor: het voelt niet goed, het zit je niet lekker, het is onprettig, ongelukkig, het spant, knelt, wringt, schuurt, botst, enz. En dat onbehagen is denk ik maar goed ook. Want wie zijn geweten uitschakelt begint als mens af te sterven.

Ton van Leijen ( avanleijen@lijbrandt.nl)