Dit gaat niet over frisdrank met koolzuur. Ik leen de term van onderzoeksjournalist Joris Luyendijk. U kent hem denk ik wel van zijn boek Dit kan niet waar zijn (2015) waarin hij achter de schermen kijkt van de bankencrisis. Hij legt daarin het denk- en werkklimaat in deze sector bloot. Het boek sloeg in als een bom, beleefde een recordoplage, en Luyendijk moest talloze spreekbeurten geven. Het hele proces zette hem verder aan het denken. En zo verscheen begin dit jaar een boekje van nog geen honderd bladzijden onder de titel Kunnen we praten. Hij signaleert allerlei omwentelingen in de tijd waarin we leven, en de verwarring die dit als gevolg heeft. En komt dan onder andere tot de constatering dat heel veel mensen in een bubble leven. Wat bedoelt hij?

Het Nederlandse bubbel betekent luchtbel, zeepbel. Luyendijk is tot de conclusie gekomen dat veel mensen in een kring van alleen gelijkgestemden leven, en zich ontzettend moeilijk kunnen voorstellen dat anderen de wereld totaal anders zien en ervaren. Hij spaart zichzelf niet door te beschrijven hoe hij als journalist ook voorgesorteerd raakte in een ‘bubbel’, de wat exclusieve denkwereld van journalisten en het bijbehorende intellectuele, vaak wat ‘linksige’ klimaat. Hij geeft een aantal voorbeelden waaruit blijkt hoe mensen ertoe komen om wat er gebeurt alleen nog vanuit hun eigen perspectief of hun eigen filter te bekijken. En als er dan iemand met een andere visie komt dan kun je het meemaken dat dat tot weinig constructieve confrontaties leidt, scheldpartijen incluis.

Luyendijk wil met zijn boekje ook uit zijn eigen bubbel breken. Daarbij schetst hij een aantal - wat hij noemt – sleutelmomenten uit zijn loopbaan: momenten waarop hij ontdekte dat de wereld anders in elkaar zat dan hij tot dan toe had gedacht. En daarbij gaan er een aantal deuren voor hem open. Zoals dat zijn medestudenten op de universiteit van Cairo geen idee hadden van wat mensenrechten of democratie in de praktijk betekenen. Typerend citaat over onze westerse houding: ‘hoe konden we nu hopen dat moslims hun geloof zouden moderniseren terwijl wij tegelijkertijd de dictators steunden die dit uit alle macht tegenhielden?’ Een ander sleutelmoment voor Luyendijk was de Irak-oorlog, waarbij de eigen westerse leiders glashard manipuleerden, logen en faalden. De titel van zijn succesvolle boek over de bankenwereld is ‘Dit kan niet waar zijn’ ...maar het was wel waar.

Ik kan hier niet al zijn verdere bevindingen samenvatten. Via een analyse van het verlies van vertrouwen in overheden, politici, bankiers etc. komt hij o.a. tot zijn conclusie dat macht en geld enorme factoren zijn met invloed op politiek, media, Europa enz. Teveel bewegingen die door de gewone burger òf niet worden begrepen, òf niet worden gedeeld, en waarop ze voor hun gevoel geen enkele invloed hebben. Met als gevolg het verschijnsel boze burger, verdwijning van solidariteit, maar ook bijvoorbeeld de Brexit, het ontstaan van de PVV en andere al dan niet politieke verzetachtige actiegroepen. Het is geen vrolijke schets, maar allemaal wel heel herkenbaar. Luyendijk wil niet ‘meehuilen met de wolven in het bos’, maar ziet zich bij vele van die onderwerpen voor een dilemma staan. Want bij alle genoemde onderwerpen zijn er nu eenmaal goede redenen om ze te verdedigen, maar evengoed om er kritisch over te zijn.

‘Boosheid is emotie, en met boze mensen valt niet te praten’ is een keerpunt in zijn boekje. Maar hoe ga je daar dan mee om? Hij neemt als voorbeeld de PVV, wat daar precies gebeurt, waarom mensen deze partij steunen, maar ook of die weg de oplossing biedt. Hij is bang dat zowel Wilders als de mensen die afstand van hem nemen zich hebben vastgebeten in hun eigen gelijk. Zo kijkt hij ook naar het proces van uittreding uit de Europese Unie door Groot Brittannie. Hij onderstreept het grote voorrecht van onze democratie, want ‘omdat iedereen de regels accepteert durf ik in dit boekje keiharde kritiek te leveren op mensen die veel machtiger zijn dan ik’.

Een echte dialoog, dat is wat hij graag wil. Hij heeft na het verschijnen van het boekje een digitaal forum geopend (www.kunnenwepraten.nl) waar zijn interviews met PVV-stemmers staan, en waarop mensen konden reageren. Uitgangspunt: zonder ruzie een discussie voeren over onze politieke standpunten. Het forum is nog te vinden, de reactietermijn inmiddels afgesloten. Het wachten is nu op een verslag dat Luyendijk heeft toegezegd. Een boeiend initiatief, dat goed in kaart brengt wat bijna alle mensen zien, horen, meemaken. Ofwel via de media, ofwel in hun eigen relaties. Je hoeft het natuurlijk niet met alles wat Joris schrijft eens te zijn. Maar ik heb van zijn zoektocht geleerd, en vind het een echte aanrader. En ben heel erg benieuwd naar het verslag.

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)