Nepnieuws1

Nieuws kennen we in allerlei soorten. Als het om media gaat is de voorwaarde dat het nieuwswaarde moet hebben. Anders gezegd: het moet bijzonder genoeg zijn om er mee te komen. Maar ja, wie bepaalt dat? Is het nieuws dat koningin Maxima soms een diadeem draagt dat ook prinses Beatrix wel eens droeg? Elk medium heeft zijn eigen formule of smaak, voor lezers en kijkers geldt dat nog sterker. Daarom loopt in veel nieuwsgaring groen en rijp, zin en onzin, nut en flauwekul door elkaar heen. Soms onschuldig, soms riskant.

Bij waarde hoort ook betrouwbaarheid. Neem het tegenwoordig veel voorkomende nepnieuws. Vaak hebben nepberichten verkeerde bedoelingen, zoals om het eigen gelijk te halen. Van de politiek kennen we het begrip framing: als het standpunt van de ander in een model of zelfs karikatuur wordt gezet (framing), zodat het makkelijk scoren is als je dat vervolgens bestrijdt. Denk aan het Wilders-Pechtold-incident. We kennen het ook uit de commercie: misleidende reclame. Het kan ernstiger vormen aannemen als het de kwaadaardige bedoeling heeft om de goede orde te verstoren, of een samenleving te ontwrichten.

Over waarde of nut kun je dus heel verschillend denken. Ik pluk willekeurig maar eens wat. Het vroege ANP-radionieuws had onlangs vier berichten waarmee we het die dag - als de wereld verder zou stilstaan - moesten doen. Namelijk: de Rabobank heeft besloten niet te investeren in het gasboren op de Waddenzee; Rusland hackt Nederlandse computers; er is een kapper in Enschede in brand gestoken; hockeyster Joyce Sombroek zet een punt achter haar carrière. Dit laatste bericht lijkt me alleen interessant voor de familie van Joyce en sportliefhebbers. Het incident met de kapper in Enschede is nogal ingrijpend, dus heeft het nieuwswaarde. Dat hackbericht liet in het midden wie er nu precies wat hackte. Pas later las ik dat minister Plasterk geen zekerheid kon geven. Half nieuws dus. (Twee jaar geleden waren we overigens nog verontwaardigd over de langlopende cyberspionage van Amerika in (o.a.) Duitsland en Nederland.) Blijft nog het bericht over de Rabobank. Goed dat deze bank het genoemde besluit heeft genomen, een belangrijk signaal. Om het eigen imago te bewaken, maar hopelijk ook om andere financierders tot voorbeeld te zijn. Eigenlijk lijkt me dit, naast de bewustwording over het hacken, echt nieuws met impact.

Vooral dit laatste raakt de betrouwbaarheid van gegevens, van feiten, en dus ook van nieuwsvorming over de werkelijke wereld waarin we leven. En dat is een kwetsbaar punt, waar het echt fout gaat. Want je moet op het nieuws kunnen vertrouwen. Tegenover allerlei vage en moeilijk te controleren berichtgeving op (sociale) media blijft overeind staan dat we betrouwbare, professionele journalisten en media nodig hebben. Helaas lijken die steeds minder aanwezig. Ik las dat deze maand van de redacteuren van de huis-aan-huisbladen van de Persgroep tweederde moet vertrekken. Hoe kun je dan nog aan evenwichtige en professionele nieuwsgaring doen? Als zelfs sommige Nederlandse volksvertegenwoordigers de waarheid niet meer belangrijk vinden zijn betrouwbare media meer dan ooit nodig als bewakers van onze democratie.

Het is van levensbelang dat we ons scherp bewust zijn of worden van het gevaar van nepnieuws. Er zijn teveel trieste voorbeelden die ons waarschuwen waartoe dat kan leiden. Sommigen proberen lollig te zijn of zichzelf in de kijker te spelen, en komen niet toe aan de vraag of de samenleving ermee gediend is. Je kunt relatief gemakkelijk de geest uit de fles laten, maar hem er weer in krijgen lukt soms alleen na een ramp. We kunnen als individuen eraan werken dit tegen te gaan. Door nepnieuws niet door te geven. Door niet te vertrouwen op a-sociale media, maar bijvoorbeeld een goede krant te lezen. En straks natuurlijk betrouwbare volksvertegenwoordigers te kiezen die hun wereld en tijd kennen, weten wat er nodig is en bijdragen aan een goede en evenwichtige koers voor Nederland.

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)