Alsof er een gebouw instort en je eerst moet wachten tot de stofwolken zijn gaan liggen of weggewaaid. Of, nog wranger: als op een slagveld eerst de kruitdampen moeten zijn opgetrokken voordat je weet wat het gevecht heeft opgeleverd. Zoiets komt bij je op nu we zo uit evenwicht zijn door de vreselijke ramp met de MH17. Ze rollen over elkaar, de beelden en berichten, de meningen en de feiten. Over mensen en dingen, wrakstukken en persoonlijke bezittingen. Over koelwagons, bodybags, kisten, lijkauto's.

Over eresaluten, zwijgende ministers en functionarissen, gesprekken met nabestaanden of sympathisanten. Goed dat alle prioriteit werd en wordt gegeven aan de nabestaanden en de identificatie van hun dierbaren. De vragen over wat er precies gebeurde, de oorzaken, verantwoordelijkheden, schuld enzovoorts werden even op een lager pitje gezet. Maar ze gaan ons nu in toenemende mate en nog lang bezig houden: wat kunnen we doen, en wat staat ons nog te wachten?

Ook als je niet zelf nabestaande of relatie van een slachtoffer bent raakt het je. Je voelt je een toeschouwer aan de kant van de weg. Vanaf de zijlijn zie, hoor en volg je de dingen. Het roept erg veel op bij ons Nederlanders. De mooie kanten daarbij zijn natuurlijk de enorme verbondenheid, de solidariteit, het meeleven. We beseffen dat dit onszelf ook had kunnen overkomen! Mooi ook de manier waarop door overheden en instanties werd en wordt gereageerd, met veel wijsheid, zorgvuldig, beheerst, stijlvol, inhoudelijk warm en sterk. Niet alleen in de formele zin van rituelen en protocollen, maar ook in tijd die ervoor wordt uitgetrokken. De aankomst, ontvangst en begeleiding van de slachtoffers wordt niet even efficiënt afgewerkt, nee er worden uren in gestoken, met een brede afvaardiging van kabinet, kamer, en niet in de laatste plaats onze koning en koningin. Op het platform, in gesprekken, in de media. We zagen en zien het, het dwingt respect af.

Wat een voorrecht om in een beschaving als de onze te leven. Nederlanders kunnen kritisch zijn. En als je de gemiddelde berichten in de media volgt, en de gesprekken tussen mensen, dan is er veel kritiek op allerlei zaken in Nederland, soms terecht, maar lang niet altijd. Toch valt dat nu allemaal weg. Wat een contrast met de wereld waarin de crash plaatsvond, het door een burgeroorlog geteisterde Oekraïne. En met Rusland! Iedereen is het er wel over eens dat Putin een onwaarachtige rol speelt. Zijn eigen landgenoten hebben hem (bijvoorbeeld rond gijzelingsacties) te weinig empathie en een veel te harde opstelling verweten. Zou hij dan wel gevoel hebben bij deze ramp? Bij de indrukwekkende rede van minister Frans Timmermans voor de Verenigde naties? Of bij de piëteitsvolle manier waarop de kisten met stoffelijke resten in Eindhoven werden ontvangen? Je kunt niet in het hart van hem en van separatistenleiders kijken, je kunt wel hun daden beoordelen. En laten we ons niet blind staren op de personen alleen, het zijn vaak de systemen, regiemes, culturen die hen brengen tot wat ze doen.

Intussen blijkt het meeleven in de internationale gemeenschap groot. Ook landen die geen burgers in het vliegtuig hadden beseffen dat dit een incident is met grote impact. Er komen sancties, maar we moeten nog afwachten welke daden er nu echt volgen. Jammer dat landen van een vrij Europa, ik doel nu met name op Engeland en Frankrijk, onderling al zo kritisch op elkaar zijn. Dat maakt een gesloten front tegen het onrecht er niet sterker op. Even schiet de metafoor door me heen van het beeld dat koning Nebukadnezar in een droom zag, met ijzeren en lemen voeten, waarvan de betekenis hem door Daniel werd uitgelegd. Een koninkrijk dat in zichzelf verdeeld is, je kent dat wel. En dan is er nog meer loos. Op Syrië raken we al een beetje afgestompt, we hopen dat ISIS ook bedwongen kan worden, maar de ellende in de Gazastrook is weer compleet. En wat te denken van wat er in Indonesië aan de hand is? We kunnen deze rij lang maken. Hier leven we nog in een oase, maar de wereld gist: veel uitslaande branden, onrecht, onderdrukking, honger, ellende, wreedheid, misdaad.

Je hoeft dus geen pessimist te zijn om te beseffen dat onze vrijheid, welvaart, welzijn enz. geweldig mooie verworvenheden zijn, maar ook kwetsbare. We koesteren de opleving van onze economie, maar durven we echt sancties aan als daardoor echt onze energievoorziening in gevaar komt? Het bedrijfsleven probeert nu al olie op de golven te gooien. Wat zal er uit voortkomen, wat zullen op termijn de effecten zijn? Een sanctie moet een pressiemiddel zijn, geen wraak. Niet terugpakken, maar zaken in de goede richting masseren. Hoe vreselijk ook dit incident, er mag geen nieuwe wereldbrand uit voortkomen. Geweld is soms alleen te bestrijden met geweld. Israël moet reageren op het wrede geweld van Hamas. Maar dat levert meteen ook fouten op en veel onschuldige slachtoffers. Geweld tegen geweld is vaak onontkoombaar, maar brengt geen definitieve oplossing. Kunnen we als land, als vrije westen voldoende wijsheid opbrengen? Kan het antwoord bijdragen aan nieuwe bezinning, een nieuwe vrede, een meer rechtvaardige wereldorde? En ook: kunnen we het blijvend opbrengen om barbarij te bestrijden met beschaving? U en ik kunnen op dat niveau geen zetten doen. De toekomst zal het laten zien. Er is nog steeds veel om voor te bidden.

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)