Vragen over de risico’s van een oorlog worden door jonge mensen vaak heel anders beleefd dan door ouderen. Bij mijn ouders kende ik die zorg wel, vooral ook omdat zij kind waren tijdens de Eerste Wereldoorlog, en de Tweede aan den lijve hebben ondervonden. Jonge mensen hebben soms bij de laatstgenoemde wereldconflicten gevoelens die ouderen hebben bij de Tachtigjarige Oorlog: dat is lang geleden, en gelukkig hebben we het hier nu goed. De overheersende wens na de overwinning op Nazi-Duitsland was dan ook ‘dit nooit weer’. Maar u en ik weten welke lange reeks wereld- en regionale branden toch is gevolgd. Wie een wereldkaart pakt en een kruis zet in landen of werelddelen waar het fout gaat houdt weinig ‘blanke’ vlekken over.

Achter namen als Korea, Vietnam, Afghanistan, Tsjetsjenië, Irak, Noord-Korea, Midden/Oosten enzovoorts gaat ellende schuil waarbij slachtoffers vielen in aantallen die buiten ons verstand raken. Denk aan de 60 tot 70 miljoen doden tijdens de Tweede Wereldoorlog. De jaren daarvoor verloren onder het regiem van Stalin al zo’n 100 miljoen mensen het leven. Deels door strijd, verbanning, ontberingen en executies, deels door hongersnood als gevolg van het idiote beleid van deze dictator. En dan hebben we het nog niet over de vreselijke slachtingen in het continent Afrika. En het gaat door, de geschiedenis herhaalt zich. Harmonie en vrede voor de hele mensheid lijkt een ideaal te zijn met de kracht van een zeepbel.

Wie zich verdiept in de oorzaken en aanleidingen tot zulke rampen ziet dat ook vandaag alle ingrediënten voor nieuwe branden aanwezig zijn. Amerika trekt zich terug als politieagent van de wereld, Rusland klopt zijn imago als grootmacht op, Europa is een verbrokkeld werelddeel, Turkije laat zien toch best wel wat voor te stellen. Veel leiders bouwen aan hun eigen machtspositie, en nieuwe dictators nemen de plaats in van voorgaande slechterikken. Een dag nadat ik deze column schrijf lees ik in mijn krant de voorspelling van de Britse oud-generaal Sir Richard Shirref dat er mogelijk binnen een jaar oorlog is tussen de NAVO en Rusland. Als voormalig plaatsvervangend opperbevelhebber van de NAVO weet hij denk ik wel waarover hij het heeft. Van hem is ook de uitspraak dat legerofficieren niet moeten gaan denken als een politicus, maar de militaire consequenties van politieke besluiten moeten uitleggen. Dat hebben we naar zijn mening de laatste jaren verleerd. Logisch dat Putin zich bedreigd voelt als hij wordt omringd door steeds meer NAVO-landen.

Vandaag, hier in Nederland, lijken we ons meer bezorgd te maken over Isis-achtige bedreigingen. Zeker als ze dichtbij komen in bijvoorbeeld de aanslagen in Brussel. In een reflex wordt er dan krachtige taal gesproken: ‘we laten ons niet…’, ‘de regering zal met alle middelen een adequaat antwoord formuleren’ enz. Dergelijke taal wordt dan beschouwd als de juiste toon om het vertrouwen te behouden. Maar als we eerlijk zijn voelen we wel aan dat het de taal van de zwakte is. Daarachter ligt onmacht, de angst geen greep te kunnen krijgen op wat er gebeurt. In zijn recente boek Een woord, een woord schetst Frank Westerman hoe in de beschaafde wereld door de eeuwen heen is geprobeerd het geweld uit te bannen. Het duel werd vervangen door het debat. Maar - zo stelt hij - de keerzijde is dat we weerloos zijn geworden tegen de zaaiers van dood en verderf.

Daarnaast is er een toenemende botsing van culturen. De kloof tussen arm en rijk groeit. Er is te weinig oprechte wil - en bijbehorende wijsheid en macht - om de vrede te bevorderen en het kwaad vroeg en effectief te bestrijden. Als er dan ook nog maatschappelijke onrust is als gevolg van crisis, een kwakkelende economie, een afgeslankt zorgstelsel, werkeloosheid enz. dan groeit er onvrede. En dat kan weer werken als springstof die op een ongecontroleerd moment tot ontlading komt. Voorbeelden te over, recentelijk nog in de onrust in Parijs, maar evengoed in Ede. En de roep om een sterke man kan klinken. Iemand die ´eindelijk eens durft te zeggen waar het op staat´, die het kussen eens flink opschudt. Zulke mensen nemen het meestal niet te nauw met de feiten, het recht en de waarheid, maar bespelen de massa met suggestieve uitspraken. Ook dat zie je om je heen als je tv kijkt of je krant leest.

Voor een individu als u en ik is dat moeilijk om te buigen. Je kunt je zelfs speelbal voelen van machten groter dan jezelf. Je voelt je in de positie van de bekende honden die blaffen terwijl de karavaan trekt verder. Wat wel kan is kiezen voor een betrouwbare, onafhankelijke pers. En zorgvuldig zijn in wie we kiezen als onze vertegenwoordigers en leiders in dit land en in ons dorp. Wat ook kan is werken aan vrede op micro-niveau, op ons werk, onze school, in onze straat, in ons huis.

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)