“Ik vertrouw niemand meer” hoor je wel eens zeggen. Meestal door iemand die net een grote teleurstelling heeft opgelopen. Maar als we dat allemaal zouden vinden krijg je een onleefbare maatschappij. Pas las ik een moedgevend bericht in de tijd van de schaatskoorts: massa’s mensen die ergens in de provincie gingen schaatsen op plassen en kanalen lieten hun rugzak of overkleding onbewaakt achter. En wat bleek? Er werd zelden iets gestolen. Zo’n bericht doet je dan weer goed. Je moet er niet aan denken dat we collectief wantrouwend alles en iedereen in de gaten houden. Vertrouwen is iets moois. Het maakt een samenleving leefbaar. Vertrouwen is zoiets als ‘geloven wat je nog niet kunt zien’.

Maar ja, het kan je wel eens onzeker maken. Hoe weet je nou of je iemand kunt vertrouwen? Want je wilt ook niet naïef, te goed van vertrouwen zijn. De crimineel die tegen de rechter zei “Nee edelachtbare, ik had geen medeplichtigen, want je kunt tegenwoordig geen mens meer vertrouwen” had wel een heel bijzondere opvatting over vertrouwen. Maar als je iemand je vertrouwen geeft betekent dat veel. Je laat die persoon dan merken dat je haar of hem hoog hebt, betrouwbaar vindt. Dat is een compliment. En daarin kan degene die dat vertrouwen krijgt ook weer steun ervaren, en een prikkel om dat vertrouwen ook waar te maken.

Toch ben ik ervan overtuigd dat mensen ook controle nodig hebben. Vertrouwen wordt verdiept als je ziet dat degene aan wie je je vertrouwen geeft dat ook waar maakt.

Het zit in ons om als je ruimte krijgt om ongecontroleerd dingen te doen, of invloed hebt zonder correctie, daarmee uit de bocht te vliegen. Dat zie je bij kinderen, dat zie je bij boekhoudfraudes, dat zie je in de breedte van de samenleving. Mensen met ongecontroleerde invloed gaan zichzelf soms belangrijk vinden, of denken zich teveel te kunnen veroorloven.  Controle, toezicht, beschermt ons tegen onszelf. In de politiek worden mensen gekozen omdat ze vertrouwen genieten van kiezers en achterban.  Bestuurders moet je niet muilkorven, ze hebben ondernemersruimte nodig, maar ook  toezicht. Door toezichthoudende organen, een kritische pers e.d. Dat zorgt er niet alleen voor dat ze waarmaken waarvoor ze op hun plaats zijn gekomen, maar helpt hen in de uitvoering daarvan ook dat op een zuivere manier te doen. Integer is hier het woord.

Controle is niet meer nodig in een volmaakte samenleving, waarin iedereen z’n plek kent, zuiver handelt, de ander geen schade meer kan berokkenen. Als christen geloof ik dat die samenleving er ooit komt. Maar in de huidige maatschappij is toezicht en controle nog een noodzakelijk goed. Van Lenin is de bekende uitspraak “Vertrouwen is goed, controle is beter”; dat is mij te negatief, want dan stel je controle hoger dan vertrouwen. Ik geloof in balans. Geef vertrouwen, maar let er ook op of iemand dat waar maakt. Bij voorkeur niet via kille technische instrumenten, maar in een eerlijk gesprek: “ik vertrouwde op je, hoe is het gegaan?“ De oude Seneca (hij leefde als wijsgeer en senator in de tijd van de romeinse keizers) zei treffend: “Als je iemand vertrouwt maak je hem betrouwbaar.” Dat is een hele diepe. Controle is goed, het versterkt en zuivert vertrouwen in elkaar.

Ton van Leijen